Ebuss’ud Efendi’nin Fetvaları
İki hasım hâkime murâfa'a olduklarında, ehad-i hasmeyn oturdukta, hâkim ehad-i hasmeynden Zeyde "kalk hasmın Amr ile beraber dur" deyu kaldırmağa kadir olur mu?
Olur, Amrı Zeydle beraber oturtucak dahi şer'le tesviye-i hasmeyn olunur. [668]
İki hasım hakime dava için geldiklerinde, hasımlardan biri oturduğunda, hakim hasımlardan Zeyd'e "kalk hasmın Amr ile beraber dur" diyerek kaldırmaya yetkili olur mu?
Olur, Amr'ı Zeyd ile beraber oturtsa da şer'an hasımlar arasında eşitlik sağlanmış olur.
Zeyd-i kâdî, hükm-i şerîf ile ahar kadılığa vardıkta, da'vâcıların sofrayla getirdikleri yemeği yese hükmü nafiz olur mu?
Yemeğin yediğine hükmü nafiz olmaz. [667]
Kadı Zeyd, şerif hüküm ile başka bir kadılığa vardığında, davacıların sofra ile getirdikleri yemeği yese, hükümleri geçerli olur mu?
Yemek yediği davada hükmü geçerli olmaz.
Zeyd-i kâdî, Pâdişâh-i din-penah (halledet hılâfete-hu) hazretlerinden gayriye akça verip vesâteti ile, yâ bir kimse şefâ'ati ile kadılık alsa, şer'an hükmü nafiz olur mu?
Rüşvetle alıncak nafiz olmaz, kavl-i müftâbih budur. Kâdî olmaz, ma'zûl-i mahzdır. Şefâ'atle almak eğerçi haramdır, amma şer'a muvafık edicek hükmü döndürülmez. [663]
Kadı Zeyd, padişahtan başkasına para verip aracılık ile veya birinin şefaati ile kadılık alsa, şer'an hükümleri geçerli olur mu?
Rüşvetle alınca geçerli olmaz, fetva verilen görüş budur. Kadı olamaz, görevden alınmış sayılır. Şefaatle almak gerçi haramdır, ancak şeriata uygun hüküm verirse kararları bozulmaz.
Zeyd-i mu'tek, mevlâsı Amr-i müteveffanın zevcesi Hinde bir iki yıl hizmet eylese, lâkin ücret kavi eylemese, şer'an Zeyd Hindden ücret-i misil almağa kadir olur mu?
Olmaz, mâbeynde müsamaha carî ola gelmiştir. [640]
Azatlı Zeyd, efendisi merhum Amr'ın eşi Hind'e bir iki yıl hizmet etse, fakat ücret kararlaştırılmamış olsa, şer'an Zeyd Hind'den emsal ücret almaya yetkili olur mu?
Olmaz, aralarında hoşgörü uygulanmıştır.
Hind kulu Amrı âzâd edip 'ıtk-nâmesin verdikten sonra oğul edinip, hâl-i hayatında emlâkini veresesinden kaçırıp Amra hibe eylese sahîha olur mu?
Sıhhatinde hibe ve teslim edicek olur, amma günahkâr olur. [639]
Hind kölesi Amr'ı azat edip özgürlük belgesini verdikten sonra onu evlat edinip, sağlığında mallarını mirasçılarından kaçırıp Amr'a bağışlasa, bu bağış geçerli olur mu?
Sağlığında bağışlayıp teslim ederse olur, ancak günahkâr olur.
Orijinal Metin:
Fetva, fıkhî bir Mes’elenin şer’î hükmünün beyanı manâsında bir ıstılahtır. Müşkil Mes’elelerin hal ve beyanı için sorulan suâlin cevabına denir. Fetva, fakîhin (İslâm hukuku âliminin) hüküm mahiyetinde olmaksızın verdiği cevaptır. Fetvayı veren fakîhe “müftı” denir. Hüküm veren fskîhe ise “kâdî” denilir. Böylece müfti, şer’î kanunları, delillere dayanarak tedvin eder; kâdî, bu kanunlardan kendisine arz olunan hadiseye ait olan hükmü bulup tatbik eder. Müftînin fetvasını tatbik edip etmemek serbest olup, kâdînin hükmü mecburîdir.
Günümüz Türkçesiyle:
Fetva, İslam hukukundaki bir meselenin dini hükmünün açıklanması anlamında bir terimdir. Çözümü zor meselelerin halledilmesi ve açıklanması için sorulan sorunun cevabına denir. Fetva, İslam hukuku aliminin (fakihin) bağlayıcı olmayan cevabıdır. Fetva veren fakihe “müfti” denir. Hüküm veren fakihe ise “kadı” denir. Böylece müfti, şer’i kanunları delillere dayanarak derler; kadı ise bu kanunlardan kendisine sunulan olaya ilişkin hükmü bulup uygular. Müftinin fetvasını uygulamak isteğe bağlı iken, kadının hükmü zorunludur.
Ebussuud Efendi’nin fetvaları ve Osmanlı hukukuna etkileri müspet yöndedir. Osmanlı Devleti’nde fetva verme süreci ve Ebussuud Efendi’nin rolü oldukça yüksek olmuştur. Hanefi mezhebinde fetva geleneği ve Ebussuud Efendi’nin katkılarının çok faydası olmuştur.